Монгол Улсын шатах ашигт малтмалын геологийн судалгаа, олборлолт хэрэглээний түүхийг бүрэн байдлаар нэгтгэн дүгнэсэн ажил өнөөдөр манайд байхгүй юм. Үүнийг буй болгох талаар зарим алхам хийх нь бидний үүрэг мөн тул нүүрсний геологийн судалгааны тоймыг товч боловч дурьдаж ХХ зуунд гүйцэтгэсэн геологийн судалгааны гол үр дүнг тодорхойлж Монгол орны нүүрсний нөөц, орд газруудын байршлын зүй тогтол зэргийг судалсан байдлыг нэгтгэн дүгнэх зорилтыг энд тавьсан болно.

Шатах ашигт малтмал, түүний дотроос нүүрсний судалгааг тавьсан зорилго, хэрэглэсэн арга, аргачлал, шийдвэрлэсэн асуудлын хүрээгээр нь хэд хэдэн үед хувааж болно. Хэдийгээр эрдэс баялаг, түүний дотроос нүүрс, занарыг олборлож хэрэглэж эхэлсэн түүхэн замнал нэгэн зуунаар бус хэдэн мянган жилээр хэмжигдэх учиртай боловч орчин үеийн геологийн судалгааны түвшинд ашигт малтмалын гадаргуугийн илрэлийг тогтоох ахуйн хэрэглээг хангах зорилтыг шийдвэрлэж эхэлсэн уеийг XIX-XX зууны зааг гэж үзэх; шатах ашигт малтмалын судалгааг тодорхой зорилтот төлөвлөлтөөр гүйцэтгэсэн 1920-1940 он; нүүрс, неФтийг хайж нөөцийг үйлдвэрлэлийн аргаар ашиглаж эхэлсэн 1940-1970 он; шатах ашигт малтмалын мужлал боловсруулж эхэлсэн 1950-иад оны дунд үе; шатах ашигт малтмал агуулсан хурдас, орд, сав газрын геологийн асуудлыг нарийвчлан судалж эхэлсэн 1960 оны сүүл үе; нүүрсний коксжилт, петрограФын найрлагын судалгааны 1970-аад оны сүүл үеэс;  нүүрс шатдаг занар, геологийн нөөцийн үнэлгээг 1960-аад оны сүүлчээс эхэлсэн гэж тус тус ялгаж болох юм.

 Геологийн судалгааны түүх, эх сурвалж

Монголын шатах ашигт малтмалын дотроос Таван толгойн нүүрсний ордын тухай мэдээлэл анх 1884 онд (Р.Помпелли), дараа нь 1890 онд Эгийн гол (Н.С.Тугаринов), Чойрын районы нүүрсний тухай 1892-1894 онд (В.А.Обручев) тус тус хэвлэгдэн гарч байжээ. Орчин үеийн нүүрсний геологийн судалгаа 1920-иод онд эхэлж, өнгөрсөн хугацаанд 12 сав газар, 3 талбайд нэгддэг нийт 200 шахам орд илрэл нээгдэснээс 70 орчим ордод геологийн янз бүрийн үе шатны судалгаа хийж ашиглах боломжтой нөөц тогтоосон байна. 1960-1970 оноос хойш нүүрсний геологи хайгуулын ажлын үр дүнд манай бараг бүх аймагт ил аргаар ашиглах таатай нөхцөл бүхий ордуудын нүүрсний нөөцийг тогтоож улс аймгуудын хэмжээний түлш, эрчим хүчний салбарын найдвартай эх үүсвэртэй болсон байна. Түүний дараа үе нь хөдөөгийн жижиг хэрэглэгч гэж нэрлэгдэж байсан сум, суурин, аж ахуйнуудыг ойр, дөт, хямд төсөр түлшээр хангахад чиглэгдсэн судалгааны ажил хийгдэж 30 гаруй орд илрэлүүдийг нээж, заримыг нь ашиглаж байна.

Нүүрсний нөөцийн судалгаа

 Шатах ашигт малтмалын геологийн судалгааны мэдээлэл дээр тулгуурлан тэдгээрийн геологийн нөөцийг үнэлэх ажил манайд 1960-аад оны сүүлчээс хийгдэж эхэлсэн байна (хүснэгт 1.4.1). Нүүрсний судалгаа хийсэн орд газрууд ба судлаачдын талаархи мэдээллийг хүснэгт 1.4.2-т үзүүлэв. Монгол орны нутаг дэвсгэрийн шатах ашигт малтмалын мужлал хийсэн тоймыг хүснэгт 1.4.3-т үзүүлэв. Нүүрсний мужлалын асуудлыг хойно муж бүрээр дэлгэрэнгүй өгүүлэх болно.

Нүүрсний мужлал

Нүүрсний нөөцийг аж ахуйн хэрэгцээнд ашиглахдаа бид юуны өмнө мэдэгдэж байгаа орд, сав газрын байршил, талбайг анхаарч үздэг. Энэ нь зөвхөн түлшний эх үүсвэрийг хэрэглэгч болон тээврийн гол замуудад ойртуулах шаардлагаас төдийгүй түүний нөөцийг өсгөх талаар санаа тавихтай холбоотой юм. Иймд нүүрсний орд, сав газрын байршлын зүй тогтол, цаашид тэдгээрийн үүсч бий болсон нөхцлийг судлан тогтоох нь манайд эдийн засгийн чухал асуудал болох ёстой.

Шатах ашигт малтмалын нөөцөнд хийсэн үнэлгээний байдал

Нүүрсний судалгаанд оролцсон байдал

Хүснэгт 5.3

Монголын нутаг дэвсгэрийн ШАХ-ын мужлал

Манай орны нүүрсний орд газруудын байршлын ерөнхий зүй тогтлыг илрүүлэх оролдлого хэд хэдэн удаа хийгдэж ирсэн түүхтэй. Хамгийн анх Зөвлөлтийн геологич Ф.К.Шипулин (1954) манай орны хувьд нүүрс хуралдах үйл явц ерөнхийдөө баруунаас зүүн тийш шилжин хөгжиж ирсэн гэж тогтоосон байна. Энэ ерөнхий зүй тогтол цаашид тухай бүр нарийвчлагдан судлагдаж нүүрс агуулсан геологийн томоохон структур ялгахад ихээхэн тус дөхөм үзүүлсээр ирлээ. 1961 онд А.К.Матвеев манай нутагт нүүрсний 4 провинци-Монгол Алтайн, Хэрлэнгийн, Ховд-Улугхемийн, Дорнод-Монголын-ялгасныг В.Ф.Череповский (1970) найм болгосон байна. 1971 онд Н.В.Иванов,В.Ф.Череповский, Ч.Ээбум нар нүүрсжилтийн мужлал хийхдээ “Нүүрс хуралдах бүс” гэдэг нэр томъёо хэрэглэсэн бөгөөд нийтдээ ийм 10 бүс ялгажээ.

Мөн Д.Бат-Эрдэнэ, Д.Дашцэрэн нар (1976) онд манай нутаг дэвсгэрт арван нэгэн нүүрстэй талбай ялгасан болно. Нүүрсжилтийн мужлал боловсруулахад геологийн насан дээр тулгуурлахаас гадна структур- тектоникийн зарчим гол үүргийг гүйцэтгэдэг. Энэ үндсэн дээр А.Г.Портнов,в.Ф.Череповскийн нар (1985) нийт арван нүүрстэй зангилааг нэгтгэсэн нүүрс хуралдалтын дөрвөн бүс тогтоосон нь: Монгол-Агнуурын (Сэлэнгэ-Хялганын зангилаа), Хэрлэнгийн (Улаанбаатар, Хэрлэнгийн зангилаа), Алтай-Говийн (Хархираан, Алтайн, Баян-хонгорын, Чойрын, Талбулагийн зангилаа), Өмнөговийн (Улааннуур, Ноёнгийн, Сайншандын зангилаа) тус тус юм. Энэ бүх мужлал нь зарим үед нилээд тоймчилсан, мөн одоогийн байгаа геологийн материалыг бүрэн хамраагүй зэргээс болоод бидний шаардлагыг тэр болгон хангаж чадахгүй байна.

Сүүлийн 20-40 жилд нүүрсжилтийн талаар ихээхэн хэмжээний геологийн шинэ материал бий болсноор нүүрстэй талбайнуудын геологийн тогтоц, гарал үүсэл, нүүрсжилт, нүүрсний чанарын онцлог талуудыг нарийвчлан судлах, хэтийн төлвийг үнэлэх ажлыг нилээд үндэслэлтэй гүйцэтгэх боломжтой боллоо. 1976 онд боловсруулсан мужлалын анхны схемийн геологийн үндэслэлийг сайжруулан боловсронгуй болгосноор нүүрстэй талбайнуудыг нүүрсний сав газар болгон зарим нарийвчлал, өөрчлөлт оруулсан болно (Д.Бат-Эрдэнэ нар, 1986). Энэ ажлыг гүйцэтгэхэд манай нүүрсний ахмад геологичид (Ж.Дүгэрсүрэн, Ч.Ээбум), мөн олон тооны орд газрын хайгуул хийсэн геологич Д.Дашцэрэн, Д.Дамиран, Р.Мизамхан, Л.Мөнхтогоо, З.Бадамгарав, С.Жагар нарын олон мэргэжилтний цуглуулсан материалыг ашигласан болно (хүснэгт 5.4, зураг 5.1).

Монголын нутаг дэвсгэрийн нүүрсжилтийн мужлалын бүдүүвч

Монголын нүүрсний сав газрын байршлын бүдүүвч

                                      
Зураг дээрхи үсгээр нүүрстэй провинцийг тэмдэглэв:  

А-Баруун Монголын; Б-Дорнод Монголын

Зураг дээрхи тоогоор нүүрсний сав газар, талбайг тэмдэглэв:

Сав газар: I-Хархираан; II-Монгол Алтайн; III-Өмнөт Хангайн; IY-Өмнөговийн; Y-Их Богдын; YI-Онгийн голын;  YII-Чойр-Нялгын;  YIII-Чойбалсангийн;  IX-Сүхбаатарын; X-Тамсагийн; XI-Дорноговийн; XII-Дундговийн талбай; XIII-Алтайн чандахь; XIY-Баян-Өлгийн; XY-Орхон-Сэлэнгийн