Тийм
учраас л гадаадын том компаниуд энэ ордыг ашиглахыг сонирхож саналаа Монголын
төрд ирүүлээд байгаа. Харамсалтай нь энэ мэдээлэл нийтэд хаалттай. Ухаантай,
боловсролтой дарга нарт л нээлттэй. Хааяа нэг мэдээллийн хэрэгслээр цацагдах
төрийн ажилтаны үгээр бол гадаадын компани л эзэмших ёстой, зайлшгүй
шаардлагатай гэх. Яагаад гэдэг талаар ямар ч тайлбар алга.
Тавантолгойд зүгээр
нэг уурхай байгуулах тухай биш, түүнийгээ дагаад кокс-химийн үйлдвэр, төмөр
замын өргөтгөлийн тухай ярьж байгаа хэмээн найдана. Гэтэл эдгээр объектуудын
хаана нь гадаадын хөрөнгө оруулалт зайлшгүй шаардлагатай, хаана нь бид дотоодын
нөөц боломжоороо ажиллаж болох тухай яриа огт сонсогдохгүй юм. Зүй нь чадах
зүйлээ бид өөрсдөө хийж, чадахгүй зүйлээ гадныхнаар хийлгэх нь зохистой санагдана.
Уурхайн хувьд бид
заавал гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт гуйгаад байх шаардлагагүй болсон цаг.
Үндэсний томоохон компаниуд ч бий болсон. Арга ядахад уурхайн зураг төсөл,
төлөвлөгөөг нь гадаадын мэргэшсэн компаниар хийлгээд ухахыг нь өөрсдөө ухчих
боловсон хүчний, техникийн болоод эдийн засгийн чадамж байна.
Төмөр зам барихад
их хэмжээний хөрөнгө хэрэгтэй учраас гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт зайлшгүй
шаардлагатай гэдэг нь үнэний ортой. Гэхдээ зайлшгүй нөхцөл биш. Төсөл нь
ашигтай болох нь тогтоогдсон үед нөөцөө барьцаалаад санхүүжилт авч дэд бүтцээ
бий болгох бололцоо байгаа нь Энержи Ресоурсэс компанийн жишээн дээр харагдаж л
байна шүү дээ. Тэгээд ч Монголын төр өөрөө байр сууриа тодорхой болгосон цагт
бид Оросуудыг төмөр замд хөрөнгө оруулаач гэж гуйх биш, тэд өөрсдөө ашигтай
тээврийг алдахгүйн тулд тэртэй тэргүй санал болгож таарна. Тээвэр нь дангаараа
хангалттай ашигтай учраас төмөр зам бариулахын тулд заавал уурхайгаа ухуулах
шаардлага байхгүй. Яахав төмөр замд хөрөнгө оруулагч тээврээ баталгаажуулахын
тулд уурхайн багахан хувийг эзэмшиж болох л юм.
Кокс-химийн
үйлдвэр бол төмөрлөг, хими, тэсэлгээний бодис, бордоо зэрэг улсын хөгжил, бие
даасан байдлыг илэрхийлэх стратегийн бүтээгдэхүүнүүдийн суурь үйлдвэр. Суурь
үйлдвэрлэлийг бий болгохгүй л бол Хятадаас хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүн авч
ирж Монголд угсрах, эсвэл эсгийгээр таавчиг, бэлэг дурсгалын зүйлс хийхээс өөр
олигтой үйлдвэрлэл Монголд хөгжихгүй. Тавантолгойн нөөцөд түшиглэсэн
кокс-химийн үйлдвэрийг байгуулах зайлшгүй шаардлагатай. Кокс-химийн үйлдвэрт
шаардлагатай болсон хүчин, туршлага манайд байхгүй нь үнэн. Үүнд л гадаадын
хөрөнгө оруулагчийн оролцоо, хамтын ажиллагаа чухал байна. Тавантолгойн нөөцийг
ашиглах тэдний хүсэл зорилгод дөрөөлөөд бид боловсруулах үйлдвэр бариулаад авах
ёстой. Тэд ашигаа аваад гарна, бидэнд ашигаас гадна боловсон хүчин, инженерийн
шинжлэх ухааны хөгжил үлдэх учиртай. Эрдэнэт, Бор-Өндөрийн УБҮ-үүд ашиглалтанд
орж байхад Орос мэргэжилтэнүүдийн гарыг хардаг байсан бол өнөөдөр Монголын
баяжуулагч нар бие даагаад үйлдвэр аваад явчих чадалтай болсон. Үүнтэй л ижил.
Тавантолгойн төслөөр дамжуулан арав хорин жилийн дараа Монголын гэсэн химийн
инженерүүд бий болж, үндэсний аж үйлдвэрлэл тогтвортой хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлэх
нь төрийн үүрэг. Хэрэвзээ кокс-химийн үйлдвэр байгуулахгүй л юм бол
Тавантолгойд гадаадын хөрөнгө оруулагчийн шаардлага байхгүй.
Хэтийн хөгжлийн
суурийг зөв тавихын тулд кокс үйлдвэрлэх технологийг оновчтой сонгох нь амин
чухал. Товч тайлбарлая. Кокс үйлдвэрлэх нь талх барихтай ижил зарчимтай.
Нүүрсийг нунтаглан гурил шиг болгоод пийшинд хийж агааргүй битүү орчинд мянгаад
хэмийн халуунд жигнэнэ. Энэ явцад нүүрснээс ихээхэн хэмжээний шатдаг хий болон
өтгөн хар тос ялгарна. Эдгээр нь ялгарч дуусахад барьцалдан хөөсөн сүвэрхэг биет
үлдэнэ. Үүнийг кокс гэх. Талх барихад гурил, дрож, ус хэрэгтэй. Тус бүрийнх нь
орцыг сайн тохируулахгүй бол олигтой талх болохгүй, түүхийрнэ. Кокс
үйлдвэрлэхэд мөн тохиромжтой нүүрсний хольцыг бэлтгэх шаардлагатай. Талхны дрож
мэт хөөмөл бүтцийг бий болгох үүрэгтэй нүүрсийг нь коксждог нүүрс гэнэ. Ус мэт
холбох үүрэгтэй нүүрс нь дэгдэмхий өндөртэй байна. Харин бүтэц болон хатуулгийг
жигдрүүлэх үүрэгтэй нь дэгдэмхий багатай антрацит мэтийн нүүрс байна. Эдгээрийн
дотроос ус болон гурил мэт нүүрс нь элбэг, үнэ хямд. Харин дрож мэт нүүрс нь
ховор, үнэ өндөр. Тавантолгойн ордын 6 тэрбум тонн нөөцийн 1.5 тэрбум тонн нь
энэхүү дрож мэт хөөх чадвартай коксждог нүүрс юм.
Коксжуулах явцад
ялгарах өтгөн хар тосыг мэргэжлийн хэллэгээр нүүрсний давирхай гэнэ. Энэ нь олон
төрлийн химийн нэгдлүүдийн хольц юм. Давирхайнаас гадна шатдаг хий бас ялгарна.
Үүний талыг шатааж дулааныг нь коксжуулахад ашиглана. Үлдсэн хагас нь илүүдэл
болдог. Давирхай болон хийг бүгдийг нь коксын зуухан дотроо шатаачихдаг
технологи байдаг. Энэ тохиолдолд нүүрсээ коксжуулчихаад илүү гарсан дулааныг ашиглаж
цахилгаан үйлдвэрлэж болно. Эсвэл давирхай болон хийг нь ялгаж аваад химийн
үйлдвэрт ашиглах технологи бас байдаг. Үүнийг кокс-химийн үйлдвэрлэл гэж
яридаг. Кокс-химийн үйлдвэрүүд ихэвчлэн гангийн үйлдвэрийн дэргэд байрладаг
учраас илүүдэл хийг гангийн үйлдвэрт ашигладаг. Манайд гангийн үйлдвэр байхгүй
учраас коксын хийг яаж ашиглах талаар бодох зайлшгүй шаардлагатай. Коксын хий
нь устөрөгч өндөртэй учраас илчлэг багатай. Өөрөөр хэлбэл шатааж цахилгаан
үйлдвэрлэхэд тохиромжгүй, бүр харамсалтай, харин химийн үйлдвэрлэлд бол үнэ
цэнэтэй түүхий эд юм.
Сүүлийн хэдэн жил нүүрс
хийжүүлж шингэрүүлэх яриа сэргээд байгаа. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь хатуу биетийг
хүчилтөрөгчөөр задлаад хий болгочихно гэсэн үг. Маш өндөр өртөгтэй ажиллагаа.
Гэтэл коксын хий нь дайвар бүтээгдэхүүн, бараг үнэгүй гэсэн үг. Коксын хийг
ашиглах нь нийлэг химийн бүтээгдэхүүн, шингэн түлш үйлдвэрлэх хамгийн хямд зам.
Байгалийн хий ашиглахаас ч хямд. Тиймээс зохистой хувилбар, хүчин чадлыг сонгож
чадах юм бол кокс-химийн үйлдвэрт үндэслээд Монгол улсын нефть бүтээгдэхүүний
хамаарал ч буурах боломж харагдаад байна. Коксын хийнээс өнөө л яриад байгаа
дизелийн түлш давамгайлсан Фишер-Тропшийн шингэн, бинзентэй хольж ашиглаж болох
метанол, шингэрүүлсэн нефтийн хийтэй төстэй шинч чанар бүхий ДМЭ зэргийг
үйлдвэрлэж болно. Бүр цаашилбал илүүдэл устөрөгч, хүхэрт устөрөгчийг нь
ашиглаад хэтдээ Монголын уул уурхай, газар тариаланд амин чухал хэрэгцээтэй тэсэлгээний
материал, бордооны үйлдвэрлэлийг эхлэх боломж бий.
Тавантолгойн орд
бол Монголын өмч. Монголын өмч учраас Монголчуудын оролцоог байж болох дээд
хэмжээнд хүргэх учиртай. Бид өөрсдөө хийж, оролдож, алдаж байж л өөрийн гэсэн
үндэсний үйлдвэрлэлтэй болж, өөрийн юмандаа эзэн болж сурна. Төрийн хэвшлийн
байна уу, хувийн хэвшлийн байна уу үндэсний үйлдвэрлэл байх нь чухал санагдана.
Төр, хувийн хэвшил нэгэн баг болж байж амжилтанд хүрдэг жишээ дэлхийгээр дүүрэн
л байна. Үндэсний хөрөнгөтнөөс гадаадын хөрөнгөтнийг илүүд үзэхийн хэрэг юун? Монгол
хүн баяжсанаар Монголд үлдэх мөнгөний хэмжээ л нэмэгдэнэ. Монгол хүн хөгжинө,
Монголын шинжлэх ухаан хөгжинө.
Тавантолгойн ордыг
ашиглахад үндэсний оролцоог нэмэгдүүлэх олон хувилбар байж болох. Уурхайг төр
хувь нийлсэн үндэсний консорциум бүрэн эзэмшиж, кокс-химийн үйлдвэрийг гадаадын
хөрөнгө оруулагчтай хамтран байгуулж, төмөр зам барих ажлыг гадаадын хөрөнгө
оруулалтаар шийдвэрлэх хувилбар байж яагаад болохгүй гэж? Яагаад энэ талаар огт
яригдахгүй, зөвхөн гадаадын хөрөнгө оруулагчид ийм тийм санал ирүүлсэн, тэдгээрээс
л сонгоно гээд яриад байгаа юм бэ? Бид талх барьж чаддаггүй юмаа гэхэд ядаж
гурил, дрожыг нь дэлгүүрээс худалдаж авах ажлыг өөрсдөө хийж болдоггүй юм уу?
Тэгээд талх барих ажлыг нь гадныхантай хамтарч хийгээд сураад авъя. Тэд талхаа
зарж ашигаа аваад л сэтгэл хангалуун нутаг буцаг, бид өөрсдөө талхны
технологитойгоо үлдэнэ. Байж болох хамгийн тэнэг хувилбар бол сонгуулийн
амлалтаа биелүүлэх, дараагийн сонгуульд ялах гэсэн өчүүхэн зорилгоос үүдэн Тавантолгойг гадны хөрөнгөтэйхэн компанид
яаравчлан зарж, урьдчилгаа мөнгө авчихаад “ард түмэндээ” тарааж өгөх. Гэхдээ
эрх баригчид маань арай ч тэгж том тэнэгтэж энэ үндэстний түүхэнд баларшгүй хар
мөр үлдээх хүмүүс бишдэгээ.
Жаргалсайханы Золжаргал
Нефтийн олборлолтын инженер
Химийн инженер
Токио